آموزشگاه راهنمایی عطیه

مقدمه : هرچند ارزشیابی پیشرفت تحصیلی آخرین فعالیت آموزشی معلم به نظرمی رسد و با آن که بر طبق روش های سنتی آموزش و پرورش ، اندازه گیری و ارزشیابی بازده های یادگیری دانش آموزان ، فعالیتی جدا از آموزش معلم به حساب آمده است ، استفاده از آزمون ها و سایر ابزارها و فنون ارزشیابی پیشرفت تحصیلی یکی از مهمترین فعالیت های آموزشی معلمان است .بر طبق نظریه های جدید آموزشی ، معلم نه تنها در پایان دوره ی آموزشی ، بلکه در سراسر جریان آموزش ، باید میزان یادگیری دانش آموزان خود را ارزشیابی کند . این کار به معلم کمک خواهد کرد تا هم از چگونگی توفیق و شکست یادگیرندگان در یادگیری و هم از نقاط قوت و ضعف فعالیت های آموزشی خود آگاهی حاصل نماید . اندازه گیری بازده های یادگیری دانش آموزان و ارزشیابی پیشرفت تحصلی آنان به نمره دادن و صدور گواهی نامه خلاصه نمی شود ؛ بلکه هدف اصلی آن ، کمک به معلم در بهبود شیوه های آموزشی خود و تشخیص و رفع نواقص یادگیری دانش آموزان است .

مبانی نظری و پیشینه : تا قبل از 1930 فعالیت و عملکرد یادگیرنده در فرآیند یادگیری ، پایه و اساس ارزشیابی را تشکیل می داد . بر همین اساس ، میزان موفقیت یک برنامه درسی نیز با توجه به میزان موفقیت شاگردان در یادگیری محتوای آن برنامه درسی ، سنجیده می شد . برای نخستین بار ، در فاصله سالهای 1930 تا 1940 ، رالف تایلر( R.W.Tyler  )، مساله ی ارزشیابی برنامه درسی را مطرح کرد . او ارزشیابی برنامه درسی را در قالب ، اندازه گیری و سنجش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مطرح نمود . هدف ارزشیابی فراهم کردن اساسی برای تصمیم گیری درمورد نیاز برای تغییر و راهنمایی است . ارزشیابی مداوم اجازه می دهد اصلاح یک برنامه ، ادامه داشته باشد و نیز ارزشیابی قادر است یک تصویر کلی از یک برنامه ٬ که باید شکل بگیرد ارائه دهد و قضاوت درباره اختصاصی بودن ٬ نتیجه بخش بودن ٬ و کارا بودن برنامه مدرسه و فعالیت ها را ممکن سازد . در ایران نیز دردهه 70 هجری شمسی کیفیت آموزش تحت تأثیر شرایط جهانی و همچنین چالش های پیش روی نظام آموزشی یکی از مسائل اساسی نظام آموزشی شد و ضروری می نمود تصمصم گیرندگان و سیاست گذاران نظام در مواجهه با این مساله به دو سوال اساسی زیر پاسخ گو باشند و برای آن چاره جویی نمایند .

1-     چگونه دانش آموزان بهتر یاد می گیرند ؟ ( بهبود کیفیت یادگیری )

2-     چگونه معلمان می توانند بهتر آموزش دهند ؟ ( بهبود کیفیت یاددهی )

نارضایتی از نظام ارزشیابی سنتی ، منتج به اصلاح این نظام و تبدیل آن به طرح دونوبتی نمودن امتحانات و برجسته شدن نقش ارزشیابی مستمر شد . از سایر تغییرات لحاظ شده در نظام آموزشی می توان به موارد زیر اشاره نمود :

•   تغییر مقیاس فاصله ای ( 20 – 0 ) به مقیاس ترتیبی .
•   تغییر ساختار کارنامه و تبدیل آن به کارنامه توصیفی تحت عنوان گزارش پیشرفت تحصیلی .
•   تغییر و تنوع بخشی به ابزارها و روش های جمع آوری اطلاعات از وضعیت تحصیلی دانش آموزان مانند پوشه کار ، آزمون های عملکردی ، چک لیست ، برگ ثبت مشاهدات .
•   تغییر در رویکرد کلی ارزشیابی از ارزشیابی پایانی به ارزشیابی تکوینی و فرآیندی .
•   تغییر در مرجع تصمصم گیرنده در ارتقاء دانش آموزان ٬ که دراین طرح به جای امتحانات پایانی معلم و شورای مدرسه مرجع صاحب صلاحیت تصمیم گیری تعیین شد . 

تعاریف یادگیری : برای یادگیری تعاریف مختلفی وجود دارد که هر یک از آنها به جنبه های خاصی از فرآیند یادگیری تأکید می کند و جنبه های دیگر را نادیده می گیرد . جامع ترین تعریفی که تا کنون از یادگیری به دست آمده تعریف هیلگارد و مارکیوز ( Hilgard & Marquis  ، 1968 )  می باشد : " یادگیری یعنی ایجاد تغییر نسبتا پایدار در رفتار بالقوه یادگیرنده مشروط بر آن که این تغییر بر اثر اخذ تجربه رخ دهد " . این تعریف بسیار به تعریف گانیه ( 1977،Gagne ) شبیه می باشد : "یادگیری عبارت است تغییری که در توانایی انسان ایجاد می شود و برای مدتی باقی می ماند و نمی توان آن را به سادگی به فرآیندهای رشد نسبت داد ".

 تعاریف ارزشیابی : در متون مختلف تعاریف گوناگونی از ارزشیابی ارائه شده است که به برخی از آنها اشاره می شود . "ارزشیابی پیشرفت تحصیلی عبارت است از فرآیندی منظم برای تعیین و تشخیص میزان پیشرفت یادگیرندگان در رسیدن به اهداف آموزشی . ( گران لاند 1971٬ )

" گردآوری و استفاده از اطلاعات برای تصمیم گیری درباره برنامه آموزشی و سنجش شایستگی.  ( کرونباخ 1963 ، پوفام 1975 )

" سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه نتایج حاصل با هدف های آموزشی از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در باره این که آیا فعالیت های آموزشی معلم و کوشش های یادگیری دانش آموزان  به نتایج مطلوب انجامیده اند و به چه میزانی . ( سیف 1357 )

 اهداف و ضرورت ارزشیابی :

• میزان تحقق هدف ها را مشخص کند .
• میزان پذیرش و یا توجیه هدف ها را بیان نماید .
• به تصمیم گیرندگان کمک کند .
• برای استفاده کنندگان از برنامه بازخورد فراهم کند .
• مشکلات را تشخیص دهد .
• قوت و ضعف را نشان دهد .
• زمینه را برای تجدید نظر فراهم نماید .
• نیاز های آتی را پیش بینی نماید .
• به مقایسه بپردازد .
• اطلاعاتی درباره آن چه که هست و آن چه باید باشد فراهم کند .
• شرایط اجرا را تبیین کند .
• مقاومت در مقابل تغییرات را به فعالیت مولد تبدیل کند .
• به طبقه بندی بپردازد .
• مشارکت افراد ذینفع را ایجاد کند .
• ابزار نظارت باشد .
• ابزار هدایت باشد .

 انواع ارزشیابی کیفی : نمونه هایی از روش های ارزشیابی کیفی عبارتند از مشاهده دانش آموزان در کلاس درس ٬ آزمایشگاه و سایر موقعیت های پرورشی ، استفاده از گفتگوهای غیر رسمی و مصاحبه ٬ بررسی کارهای علمی و عملی دانش آموزان ، اجرای آزمون های مختلف .درنوع دیگر طبقه بندی می توان به نموونه هایی از جمله ارزشیابی توصیفی ، ارزشیابی گروهی ، ارزشیابی عملکردی ، ارزشیابی باز و .... اشاره نمود .

ارزشیابی توصیفی کیفی : ارزشیابی توصیفی الگویی کیفی است که تلاش می کند به جای کمی -نگری از طریق توجه به معیارهای درسی و آموزشی به عمق و کیفیت یادگیری دانش آموزان توجه کند و تببین و توصیفی از وضعیت آنان ارائه دهد . مهمترین ویژگی های الگوی ارزشیابی توصیفی عبارتند از :

• توجه به تنوع و تغییر مقیاس سنجش از حالت (20 – 0) به حالت ( در حد انتظار - نزدیک به انتظار - نیازمند به تلاش بیشتر ) .
• توجه به یادگیری دانش آموز .
• توجه به تنوع و تغییر ابزار های ارزشیابی .
• توجه به انتظارات برنامه درسی .
• توجه به اهمیت سازگاری اجتماعی در کنار پیشرفت تحصیلی .
• توجه به اهمیت بهداشت روانی در فرآیند یاددهی – یادگیری .
• توجه به حیطه های مختلف یادگیری . 

معایب ارزشیابی های سنتی :

• گاهی زمان بیشتری برای ارزشیابی نسبت به آموزش و یاددهی صرف می شود .
• در برخی از موارد از ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای مقایسه دانش آموزان با یکدیگر استفاده می گردد .
• فراموش کردن این مطلب که هدف از ارزشیابی ، پیشرفت است ٬ نه سرزنش .
• ارزشیابی سنتی ، همیشه بازتاب دهنده واقعیت به طور منصفانه نیست .
• استفاده صرف از ارزشیابی برای تعیین دانش آموزان خوب و موفق .( طبقه بندی نادرست )
• در پاره ای موارد مشاهده می شود که معلم و یا ارزشیابی کننده بر این باور است که در موقعیتی قرار دارد که همیشه می تواند ارزشیابی صحیحی به عمل آورد .
• لغو یا به تاخیر انداختن برخی ارزشیابی ها . ( بی اهمیت شدن ارزشیابی برای دانش آموزان )
• گاهی باعث سنجش و ارزشیابی امور کم اهمیت می گردد .
• یکه خوردن و متعجب شدن دانش آموز در حین ارزشیابی یا پس از مشاهده نتایج ارزشیابی .
• باور این که تمامی دانش آموزان و یا تمامی دروس را می بایست دقیقا به طریقی یکسان و با یک شیوه واحد ارزشیابی نمود .  

 مزایای ارزشیابی کیفی :

• از بین رفتن یا کاهش رقابت نامطوب .
• وقتی دانش آموزان دیگر نگران کسب نمره نباشند ٬ بیشتر به دنبال شناخت و یادگیری و رفع اشتباهات و اشکالات خود خواهند بود .
• حذف یکی از عوامل ایجاد کننده استرس و تنش در دانش آموزان .
• توجه به چگونگی یادگیری و بهبود آن در طی دوره یادگیری .
• آشکار شدن نقاط ضعف و قوت دانش آموز و بهره گیری از این شناخت جهت بهبود بخشیدن جریان یاددهی - یادگیری .
• در ارزشیابی کیفی ٬ علاوه بر رشد بعد عقلانی دانش آموز ٬ به جنبه های دیگر رشد ٬ از جمله بعد اجتماعی ٬ عاطفی و جسمانی وی نیز توجه می شود .
• توجه به تمامی جنبه های رشد : دقت در رعایت نکات بهداشتی ٬ کسب عادت های مطلوب ٬ همکاری با دیگران ٬ عمل به قوانین مدرسه ٬ احترام گذاشتن به دیگران ٬ شرکت در مباحث و گفتگوها و ..... انتظاراتی که در نظام سنتی ٬ کاملا نادیده انگاشته شده بود .

مراجع :

۱- سیف ٬ علی اکبر ٬ تابستان ۱۳۶۴ ٬ ٬ « اندازه گیری و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی » ٬ تهران ٬ نشر آگاه .

۲- سیف ٬ علی اکبر ٬  ۱۳۵۵ ٬ « روانشناسی پرورشی ( روانشناسی یادگیری و آموزش ) » ٬ تهران ٬ نشر آگاه .

۳- فضل خانی ٬ منوچهر ٬ محمدمیرزایی ٬ علیرضا ٬ « ارزشیابی از فرآیندهای کیفی در مدارس راهنمایی تحصیلی » ٬ تهران ٬ نشر آزمون نوین .

۴- جهاندیده کاظم پور ٬ مهرداد ٬ ۱۳۸۴ ٬ « ۱۰ اشتباه رایج مدیران » ٬ تهران ٬ شماره ۳۷۶۰ ٬ روزنامه همشهری ( شنبه ۸ مرداد ۱۳۸۴ ) .

۵- موسوی زاهد ٬ سید محمدرضا ٬ « اصول و مفاهیم قابل تاکید در ارزشیابی » ٬ اصفهان ٬ وبلاگ کارشناسی سنجش و ارزشیابی تحصیلی و تربیتی اصفهان ٬ سه شنبه ۲۶ دی ماه ۱۳۸۵ .

۶- مرتضایی نژاد ٬ عصمت ٬ « بررسی نگرش معلمین و والدین در خصوص کاربست ارزشیابی توصیفی در پایه های اول و دوم ابتدایی شهر تهران در سال ۸۴ - ۸۳ » ٬ وبلاگ ارزشیابی کیفی ( توصیفی ) ٬ چهارشنبه ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۵ .

۷- حصاریانی ٬ زهرا ٬ « ارزشیابی توصیفی الگویی جدید در ارزشیابی تحصیلی » ٬ وبلاگ ارزشیابی کیفی ( توصیفی ) ٬ چهار شنبه ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۵ .

۸- حصاریانی ٬ زهرا ٬ « گزارشی از روند اجرای آزمایشی طرح ارزشیابی توصیفی » ٬ وبلاگ ارزشیابی  کیفی ( توصیفی ) ٬ دو شنبه ۲ خرداد ۱۳۸۴ .